محمد بن هندوشاه نخجوانى

67

صحاح الفرس ( فارسى )

سرشاح : سر چوبها « 1 » باشد كه از اطراف خانه نمايد « 2 » و عرب آن را « مخرجه « 3 » » گويد . ابو نصر « 4 » گفت : بيت افراز خانه‌ام ز پى بام « 5 » پوششش « 6 » * هر خم « 7 » به خانه اندر سر شاخ و تير بود در زير او بسوختم « 8 » افسوس نامدم « 9 » * افسوس از آن همه گزر و ترف و سير « 10 » بود « 11 » سنگلاخ : زمين « 12 » سنگستان باشد . عنصرى گفت بيت زمينى « 13 » همه روى او سنگلاخ * بديدن درشت « 14 » و بپهنا فراخ و فرخى گفت : بيت بر سنگلاخ دشت فرود « 15 » آمدى خجل * اندر ميان خاره « 16 » و اندر ميان خار « 17 » فصل شين « 18 » شخ « 19 » : زمينى « 20 » سخت باشد در دامن كوه و دره « 21 » نيز گفته‌اند « 22 » و عرب « شعب » گويد « 23 » . [ بوشكور گويد ] « 24 » : بيت خراميدن كبك بينى بشخ * تو گويى ز ديبا فگنده است نخ « 25 » و ديگرى گفت : بيت بار دگر تازه گشت عرصهء بستان * شخ تل ياقوت شد ز لالهء نعمان « 26 » و حكيم انورى گفت : بيت ميوه‌ها سر در كشند از شدت سرما « 27 » بشاخ * ماهيان « 28 » بيرون فتند از جوشش « 29 » دريا بشخ « 30 » شكوخ : آن باشد كه پاى « 31 » به چيزى در افتد و مردم بسر درآيند گويند كه « 32 » : « فلان‌كس بشكوخيد » « 33 » يعنى بسر در آمد . كسائى گفت و بروايتى ديگر رودكى گفت « 34 » : بيت چون بگردد پاى او از پايدان « 35 » * خود شكوخيده « 36 » نماند « 37 » همچنان

--> ( 1 ) - ط / ك جوبها ( 2 ) - ك : خانها نماند / د : سر چوبها باشد كه بام خانها بدان پوشند و از درخت خانه زياده همىآيد ( 3 ) - ط : محرحه / د : مخرچه ( بقسمى نوشته شده كه « مخرفه » هم توان خواند با سه نقطه در زير فاء ) / ك : مخوجه ( 4 ) - « متن لف 77 » : كسائى ( 5 ) - « لف » بام و ( 6 ) - ط : پوشش / د : پوشش‌اش ( 7 ) - د : هر چه / « متن لف 77 » : « هرچم » و در حاشيه : هم خود ( 8 ) - ط : بسوختم ( 9 ) - د : « افسوس نامدم » ندارد ( 10 ) - ط : كذر و ترت سير ( 11 ) - ك : اين دو بيت و گويندهء آن را ندارد ( 12 ) - ك : « زمين » ندارد ( 13 ) - د : زمين ( 14 ) - ط : بديدند در دشت ( 15 ) - د : فرو ( 16 ) - ط : خارهء ( 17 ) - ك : دو شاهد را ندارد . ( 18 ) - ك : عنوان را ندارد ( 19 ) - ك : شخ ( 20 ) - ك : زمين ( 21 ) - د : درره ( 22 ) - ط : خوانند ( 23 ) - ك : از « در دامن » تا آخر عبارت را ندارد ( 24 ) - ط / ك : داخل قلاب را ندارد ( نقل از « لف 78 » ) ( 25 ) - ط : يخ / ك : تخ ( 26 ) - د : شاهد اول و دوم را ندارد ( 27 ) - د : گرما ( 28 ) - ط : ماهى آن ( 29 ) - د : جوشن ( در حاشيه : جوشش ؟ ) ( 30 ) - ك : شاهد دوم و سوم را ندارد . ( 31 ) - ط : پا ( 32 ) - د : « كه » ندارد ( 33 ) - د : بكشوخيد . ( 34 ) - ك : « آنست كه پاى يكى به چيزى درآيد و بسر در افتد رودكى گفت » ( 35 ) - « لفپ » : پاى دار ( 36 ) - « متن لف 81 » : آشكوخيده ( 37 ) - ك : نمايد